ضایعات در شرکتهای تولیدی فقط یک موضوع مربوط به خط تولید نیست. نحوه شناسایی، تفکیک و ثبت ضایعات عادی و غیرعادی میتواند روی بهای تمامشده، گزارشهای حسابداری و نحوه ارائه مدارک در زمان رسیدگی اثر بگذارد.
در قسمت بیستودوم پادکست حسابان از شرکت آگاه محاسبان شریف، حسین اوتادی درباره انواع ضایعات تولیدی، تفاوت ضایعات عادی و غیرعادی، نحوه ثبت آنها در دفاتر، اهمیت مستندات و تفاوت ضایعات با خسارت توضیح میدهد.
این موضوع بهخصوص برای حسابداران، مدیران مالی و صاحبان کارخانهها و شرکتهای تولیدی اهمیت دارد؛ زیرا اگر ضایعات بهدرستی تفکیک نشوند، ممکن است میزان ضایعات مجموعه در زمان رسیدگی غیرمتعارف به نظر برسد و اثبات علت ایجاد آن دشوارتر شود.
ضایعات تولیدی چیست؟
در فرآیند تولید، تمام مواد اولیه الزاماً به محصول نهایی تبدیل نمیشوند. بخشی از مواد ممکن است به دلیل ماهیت طبیعی فرآیند تولید یا اتفاقات غیرمعمول از چرخه تولید خارج شوند.
اما همه این موارد را نباید به یک شکل در حسابداری ثبت کرد.
طبق توضیحات این قسمت از پادکست حسابان، ضایعات تولیدی به دو گروه اصلی تقسیم میشوند:
ضایعات عادی و ضایعات غیرعادی.
شناخت تفاوت این دو گروه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نحوه ثبت حسابداری و مدارکی که برای توضیح و اثبات آنها ارائه میشود، متفاوت است.
ضایعات عادی تولید چیست؟
ضایعات عادی بخشی از ضایعاتی است که در شرایط معمول و طبیعی تولید ایجاد میشود.
تقریباً در بسیاری از صنایع نمیتوان انتظار داشت صددرصد مواد اولیه واردشده به خط تولید بدون هیچگونه پرت یا ضایعاتی به محصول نهایی تبدیل شوند. با توجه به نوع محصول، مواد اولیه، ماشینآلات و فرآیند تولید، ممکن است مقدار مشخصی ضایعات بهطور طبیعی ایجاد شود.
در پادکست تأکید میشود که نمیتوان یک درصد ثابت برای ضایعات عادی تمام صنایع تعیین کرد.
برای مثال ممکن است در یک فرآیند تولیدی میزان ضایعات ۲ درصد باشد، در یک صنعت دیگر ۵ یا ۷ درصد و در مجموعهای دیگر عدد متفاوتی مشاهده شود.
بنابراین برای تعیین میزان ضایعات عادی باید شرایط واقعی همان واحد تولیدی بررسی شود.
نوع مواد اولیه، نوع محصول، فرآیند تولید، تجهیزات و ماشینآلات مورد استفاده میتوانند در میزان ضایعات طبیعی تولید مؤثر باشند.
ضایعات عادی چگونه در حسابداری ثبت میشود؟
یکی از نکات اصلی قسمت ۲۲ پادکست حسابان، نحوه برخورد حسابداری با ضایعات عادی است.
طبق توضیحات ارائهشده در این قسمت، ضایعات عادی در بهای تمامشده تولید لحاظ میشود.
یعنی وقتی مواد اولیه از انبار خارج و وارد فرآیند تولید میشوند، بخشی از ضایعاتی که بهطور طبیعی و در محدوده عادی فرآیند تولید ایجاد شده است، در محاسبات بهای تمامشده مورد توجه قرار میگیرد.
این موضوع اهمیت حسابداری صنعتی و محاسبه صحیح بهای تمامشده را نشان میدهد. واحد مالی یک شرکت تولیدی باید بتواند مشخص کند چه میزان مواد اولیه وارد تولید شده، چه مقدار محصول تولید شده و چه میزان ضایعات در شرایط عادی به وجود آمده است.
اگر این اطلاعات به شکل منظم ثبت شوند، بررسی عملکرد تولید و ارائه توضیحات در زمان رسیدگی نیز سادهتر خواهد بود.
ضایعات غیرعادی چیست؟
بخش دوم، ضایعات غیرعادی تولید است.
ضایعات غیرعادی برخلاف ضایعات عادی، جزئی از میزان معمول و مورد انتظار ضایعات در فرآیند تولید نیست.
در پادکست چند نمونه برای ایجاد این نوع ضایعات مطرح میشود؛ از جمله:
خرابی ماشینآلات یا تجهیزات تولید، قدیمی یا ناکارآمد بودن دستگاه، اشتباه نیروی انسانی و استفاده بیش از میزان معمول از مواد اولیه.
برای مثال ممکن است یک دستگاه به دلیل وجود مشکل فنی، بهجای مقدار طبیعی ضایعات، حجم بسیار بیشتری مواد اولیه را از بین ببرد.
یا ممکن است در زمان جابهجایی یا استفاده از مواد اولیه، به دلیل خطای انسانی بخشی از مواد از بین برود.
چنین مواردی باید از ضایعات طبیعی و متعارف خط تولید تفکیک شوند.
ضایعات غیرعادی چگونه در دفاتر ثبت میشود؟
طبق توضیحات قسمت ۲۲، ضایعات غیرعادی نباید مانند ضایعات عادی به بهای تمامشده تولید منتقل شوند.
پیشنهاد مطرحشده در پادکست این است که این موارد در سرفصل مشخصی مانند «هزینه ضایعات غیرعادی» ثبت شوند تا تفکیک آنها در دفاتر کاملاً مشخص باشد.
این تفکیک از دو جهت اهمیت دارد.
اول اینکه ساختار حسابداری شرکت اطلاعات دقیقتری از عملکرد واقعی تولید ارائه میدهد.
دوم اینکه در زمان رسیدگی، حسابدار یا مدیر مالی میتواند بهصورت جداگانه نشان دهد چه میزان از ضایعات مربوط به روند طبیعی تولید و چه میزان ناشی از اتفاقات غیرعادی بوده است.
چرا تفکیک ضایعات عادی و غیرعادی مهم است؟
فرض کنید یک کارخانه در شرایط معمول مقدار مشخصی ضایعات دارد، اما در یک دوره مالی به دلیل خرابی دستگاه، میزان قابل توجهی مواد اولیه نیز از بین رفته است.
اگر تمام این مقدار بدون تفکیک در بهای تمامشده قرار گیرد، مجموع ضایعات کارخانه ممکن است بسیار بیشتر از میزان معمول فعالیت آن مجموعه دیده شود.
در چنین شرایطی ممکن است در زمان رسیدگی این سؤال مطرح شود که چرا درصد ضایعات شرکت تا این اندازه افزایش پیدا کرده است.
اما اگر ضایعات عادی و غیرعادی از ابتدا به شکل صحیح تفکیک شده باشند، شرکت میتواند برای هر بخش توضیحات و مدارک مربوط به همان اتفاق را ارائه کند.
به همین دلیل، یکی از توصیههای مهم این قسمت از پادکست حسابان این است که حسابداران و مدیران مالی تفکیک ضایعات را از زمان ثبت حسابداری جدی بگیرند و این کار را به زمان رسیدگی موکول نکنند.
برای ضایعات غیرعادی چه مدارکی باید داشته باشیم؟
یکی دیگر از نکات کاربردی این قسمت، اهمیت اسناد و مدارک مربوط به ضایعات تولید است.
صرف ثبت یک عدد در حساب «هزینه ضایعات غیرعادی» به تنهایی توضیح نمیدهد که چرا این ضایعات ایجاد شده است.
برای مثال اگر افزایش ضایعات به دلیل خرابی دستگاه اتفاق افتاده باشد، باید تا حد امکان مدارکی وجود داشته باشد که این موضوع را نشان دهد.
در پادکست به استفاده از نظر و گزارش کارشناس برای بررسی وضعیت دستگاه اشاره میشود. کارشناس میتواند شرایط ماشینآلات و میزان مواد اولیه ورودی، تولید و ضایعات را بررسی کند و اطلاعات فنی مرتبط با مشکل دستگاه را ارائه دهد.
در مواردی که خطای انسانی یا حادثهای در محیط کارخانه باعث از بین رفتن مواد اولیه شده باشد نیز سایر مستندات میتوانند اهمیت پیدا کنند.
برای مثال در پادکست به تصاویر دوربینهای کارخانه یا کارگاه اشاره میشود. اگر هنگام انتقال مواد اولیه حادثهای رخ داده و بخشی از مواد از بین رفته باشد، چنین مستنداتی میتوانند به توضیح اتفاق کمک کنند.
بنابراین برای شرکتهای تولیدی بهتر است مستندسازی ضایعات همزمان با وقوع آن انجام شود، نه چند ماه بعد و هنگام رسیدگی.
آیا ضایعات غیرعادی با خسارت یکسان است؟
یکی از پرسشهای مطرحشده در این قسمت پادکست، تفاوت ضایعات غیرعادی و خسارت است.
در توضیحات این قسمت، بر ارتباط ضایعات با فرآیند تولید تأکید میشود.
برای مثال اگر مواد اولیه هنگام تولید به دلیل خرابی دستگاه یا اشتباه اپراتور بیش از حد معمول از بین بروند، موضوع میتواند در قالب ضایعات تولیدی بررسی شود.
اما اگر خود دستگاه بر اثر اتفاقی مانند آتشسوزی یا نوسان و مشکل برق آسیب ببیند و ناکارآمد شود، با خسارت به ماشینآلات و تجهیزات روبهرو هستیم.
بنابراین یکی از معیارهای مهم، تشخیص این است که چه چیزی از بین رفته و اتفاق در چه شرایطی رخ داده است.
آیا مواد اولیه در فرآیند تولید ضایع شدهاند یا به خود دارایی و تجهیزات مجموعه خسارت وارد شده است؟
این تفکیک در نحوه ثبت و مستندسازی اتفاق اهمیت دارد.
نقش بیمه در خسارتهای کارخانه
در بخش دیگری از پادکست به موضوع بیمه اشاره میشود.
برخی شرکتها، کارخانه، تجهیزات و داراییهای خود را در برابر ریسکهای مختلف بیمه میکنند.
اگر ماشینآلات در اثر حوادثی که تحت پوشش بیمه قرار دارند، مانند برخی آتشسوزیها یا خسارتهای مرتبط با برق، آسیب ببینند، در صورت وجود پوشش بیمهای مرتبط امکان پیگیری خسارت از شرکت بیمه وجود دارد.
اما این موضوع با ضایعاتی که به دلیل ماهیت فرآیند تولید، فرسودگی تجهیزات یا خطای انسانی در مصرف مواد اولیه ایجاد میشوند، یکسان نیست.
به همین دلیل حسابدار باید پیش از ثبت یک اتفاق، ماهیت آن را بهدرستی مشخص کند.
یک اشتباه مهم در حسابداری ضایعات کارخانهها
یکی از نکات مهمی که از این قسمت میتوان نتیجه گرفت، این است که تمام ضایعات را نباید در یک سرفصل جمع کرد.
اگر حسابدار بدون بررسی ماهیت ضایعات، تمام آنها را وارد بهای تمامشده کند، اطلاعات واقعی فرآیند تولید بهدرستی نمایش داده نمیشود.
بهتر است شرکت تولیدی از ابتدا سیستم مشخصی برای ثبت مقدار مواد اولیه، خروج مواد از انبار، میزان تولید، ضایعات عادی و اتفاقات غیرعادی داشته باشد.
در صورت ایجاد ضایعات غیرعادی نیز علت وقوع اتفاق و مستندات مربوط به آن باید در همان زمان جمعآوری شود.
این ساختار علاوه بر کمک به واحد حسابداری، امکان تحلیل بهتر عملکرد خط تولید را نیز فراهم میکند.
جمعبندی قسمت ۲۲ پادکست حسابان
موضوع اصلی قسمت بیستودوم پادکست حسابان این است که ضایعات تولیدی باید بر اساس ماهیت واقعی آنها شناسایی و ثبت شوند.
ضایعات عادی بخشی از فرآیند متعارف تولید است و میزان آن براساس نوع صنعت، محصول، مواد اولیه و تجهیزات متفاوت خواهد بود. طبق توضیحات این قسمت، این بخش در بهای تمامشده تولید لحاظ میشود.
در مقابل، ضایعاتی که به دلیل شرایط غیرمتعارف مانند خرابی دستگاه، عملکرد نامناسب تجهیزات یا اشتباه نیروی انسانی ایجاد میشوند، در گروه ضایعات غیرعادی قرار میگیرند و باید بهصورت جداگانه ثبت شوند.
در کنار ثبت حسابداری، مستندسازی ضایعات اهمیت زیادی دارد. گزارشهای فنی، مدارک مربوط به خرابی دستگاه، مستندات اتفاقات رخداده در خط تولید و سایر شواهد میتوانند در زمان بررسی پرونده به توضیح علت ضایعات کمک کنند.
اگر مدیر یک شرکت تولیدی، مدیر مالی یا حسابدار هستید، بهتر است کنترل ضایعات را فقط مسئله واحد تولید ندانید. ضایعات با انبار، مصرف مواد اولیه، بهای تمامشده و حسابداری شرکت تولیدی ارتباط مستقیم دارد.
برای مطالعه آموزشهای بیشتر در زمینه حسابداری صنعتی، مالیات شرکتهای تولیدی، بهای تمامشده، اظهارنامه مالیاتی و سامانه مودیان میتوانید به وبسایت حسابان مراجعه کنید.
آگاه محاسبان شریف
📞 02144012405
🌐 hesaban.net
📱 @taxhesaban
